İMAM ƏLİ ƏN-NƏQİ(Ə)-IN HƏYATI

İmam Əli ən-Nəqi(ə)-ın Mədinədən
Samirraya gəlməsi
Mütəvəkkil imam Əli ən-Nəqi(ə)-ı öz nəzarəti altına almaq üçün ata-babalarının yolunu davam etdirir, nəyin bahasına olursa olsun fikrini o həzrət barədə rahat etmək istəyirdi. Bundan qabaq Mə’munun İmam(ə)-ın fəaliyyətini nəzarət altına almaqda işlətdiyi metodu müşahidə etdik. Onun İmam Cavad(ə) ilə qohumluq əlaqəsi yaratmasına baxmayaraq hətta o həzrətin evinin daxilində belə onu nəzarət altında saxlaya bilmir. İmam Cavad(ə) şəhid olduqdan və imam Əli ən-Nəqi(ə) imamət məqamına yetişdikdən sonra da bu planı həyata keçirməyin nə qədər lazım olduğunu həmin dövrün xəlifəsi çox yaxşı başa düşürdü. Çünki İmam Mədinədə qalıb xəlifənin nəzarətindən uzaq olsaydı, onda bu zalım hökumət üçün çox ciddi təhlükə yaranardı. Buna görə də xəlifə (Mütəvəkkil) bu təhlükə ehtimalının qarşısını almaq məqsədilə öz palnını həyata keçirməli idi. Belə ki, Mədinə hakiminin xəlifəyə verdiyi mə’lumat onu həddən artıq nigaran edir, nəticədə Mütəvəkkil o həzrəti Mədinədən Samirayya gətizdirir.
Mədinə hakimi Abdullah ibn Məhəmməd Haşimi xəlifəyə göndərdiyi məktubda imam Əli ən-Nəqi(ə)-ın Mədinədə topladığı sosial baza haqqında mə’lumat verərək onu bərk qorxuya salır.2 Ancaq imam Əli ən-Nəqi(ə) Mütəvəkkilə bir məktub yazaraq Abdullahın dediklərinin yalan olduğunu bildirdi və eyni zamanda ondan xəlifəyə şikayət etdi. Mütəvəkkil də bir çox siyasətçilər kimi ikibaşlı bir işə əl ataraq bir tərəfdən Abdullah ibn Məhəmmədi işdən çıxarır, digər tərəfdən də öz katibinə tapşırır ki, imam Əli ən-Nəqi(ə)-a bir məktub yazsın. O, öz məktubu ilə zahirdə İmama olan əlaqəsini göstərmək istəyirdi, həqiqətdə isə məqsədi İmamı öz nəzarəti altına almaq idi. Az sonra Mütəvəkkilin İmama göstərdiyi təzyiqlər və onun üçün yaratdığı müşkülat barədə söhbət edəcəyik. Mütəvəkkilin İmama yazdığı məktub aşağıdakı məzmunda olmuşdur: “Allahın adı ilə! Şükürlər olsun Allaha ki, xəlifə səni yaxşı tanıyır, sizin şəxsiyyət və Peyğəmbər(s)-ə olan qohumluğunuzu nəzər alır. Onun yeganə məqsədi Allahın və sizin razılığınızı cəlb etməkdir. O əmr verdi ki, sizin istəyinizə əsasən sizə qarşı hörmətsizlik etmiş şəhərimizin ordu başçısı və imam cüməsi Abdullah ibn Məhəmməd işdən çıxarılıb onun yerinə Məhəmməd ibn Fəzl işə tə’yin edilsin. Ona tapşırılmışdır ki, Allaha, Peyğəmbər(s)-ə və Əmirəl-mö’mininə (Mütəvəkkilə) yaxın olmaq istəyirsə, sizə itaət edib sizə qarşı hörmətlə yanaşsın. Xəlifə (Mütəvəkkil) sizinlə əhdini təzələmək üçün sizi görmək arzusundadır. Əgər xəlifəni görmək istəyirsənsə, öz ailə və dostlarınla birlikdə onun yanına gələ bilərsiniz. Səfər ixtiyarı sizin öz əlinizdədir. Yolda istədiyiniz yerdə dayana bilərsiniz. İstəsəniz xəlifənin xadimi Yəhya ibn Hərsəmə sizin karvanı bura gətirib sizə qulluqçu olması ilə fəxr edər. Çünki siz bizim yanımızda böyük hörmətə maliksizin. Biz də öz növbəmizdə sizə böyük ehtiramla yanaşarıq. Vəs-səlamu əleykum və rəhmətullahi və bərəkatuh.”1 Şübhəsiz ki, imam Əli ən-Nəqi(ə) Mütəvəkkilin fikrindəki pis məqsəddən xəbərdar idi. Ancaq Samirraya getməkdən başqa çarəsi yox idi. Çünki Mütəvəkkilin də’vətini qəbul etməmək o həzrətdən şikayət edənlər üçün qəti bir sübut ola bilər, eyni zamanda Mütəvəkkili daha da qəzəbləndirib o həzrətə daha artıq təzyiqlər göstərməsi üçün bir bəhanə ola bilərdi. İmam Əli ən-Nəqi(ə)-ın sonralar Samirrada buyurduğu “məni Mədinədən güclə Samirraya gətirdilər”2 cümləsi o həzrətin Mütəvəkkilin məqsədindən xəbərdar olduğuna və məcburiyyət qarşısında bu səfərə çıxdığına bir sübutdur. Bir sözlə, imam Əli ən-Nəqi(ə) Mütəvəkkilin o həzrəti Samirraya də’vət etməsi məktubunu aldıqdan sonra Yəhya ibn Hərsəmə ilə Samirraya getməli olur.

Mütəvəkkilin köməkçilərinin xəbərdarlığı
İmam Əli ən-Nəqi(ə)-ı Mədinədən Samirraya gətirilməsi məsələsini öhdəsinə götürmüş Yəhya ibn Hərsəmə bu hadisəni belə izah edir: “Mədinəyə gəlib Əli ən-Nəqi(ə)-ın evinə getdim. Onun evinə getdikdən və camaat onun Samirraya cəlb edilməsi xəbərini eşitdikdən sonra şəhərdə bərk çaxnaşma düşdü. Camaat elə səs-küy saldı ki, o günə qədər o cür səs-küy görməmişdim. Mən əvvəl onları sakitləşdirmək üçün and-aman edib dedim ki, arada heç bir pis fikir yoxdur, mən heç də onu əziyyət etmək üçün bura gəlməmişəm. Sonra isə onun evini axtarmağa başladım. Onun özünəməxsus otağında bir neçə Qur’an və dua kitabından başqa heç bir şey yox idi. Bir neçə mə’mur onu evdən çıxartdı, özüm isə onun evdən Samirraya qədər xidmətində durdum. Bağdada gəldikdə ilk növbədə şəhər başçısı İshaq ibn İbrahim Tahiri ilə qarşılaşdım. O, mənə dedi ki, Yəhya, bu ağa peyğəmbər övladıdır, Mütəvəkkili onu öldürməyə cəlb etsən, bil ki, sənin düşmənin məhz Peyğəmbər(s) olacaqdır. Onun cavabında dedim: “Allaha and olsun ki, mən bu vaxta qədər ondan bir pislik görməmişəm ki, Mütəvəkkili onu öldürməyə cəlb edəm. (Sonra Samirraya tərəf hərəkət etdim.) Samirraya gəldikdən sonra hadisəni türk Vasifə1 danışdım. O da mənə dedi ki, əgər onun başından bir tük əskik olsa, sən cavabdehsən. İshaq ibn İbrahim və türk Vasifin sözlərindən çox təəccübləndim, Mütəvəkkilin sarayına daxil olub ona tə’zim etdikdən sonra gördüm ki, xəlifə də ona çox hörmətlə yanaşır.2

İmam Əli ən-Nəqi(ə)-ın Samirraya gəlişi
Mütəvəkkilin göstərişinə əsasən imam Əli ən-Nəqi(ə)-ın Samirraya gəlişi üçün tə’yin edilmiş gün o həzrət üçün hələ yer hazırlanmaması bəhanəsi ilə tə’xirə salınır və o həzrət bir gecə “Xanus-səvalik” (kimsəsizlər karvansarası) adlanan bir yerdə qalmalı olur. Bu hərəkətdən məqsəd İmamı zəhmətə salaraq siyasi baxımdan bir növ təhqir etmək olmuşdur. Səhəri gün o həzrət üçün bir ev tə’yin olunur. Bundan sonra İmam həmin evdə qalmağa başlayır.3 İmam Əli ən-Nəqi(ə) bu şəhərdə zahirdə azad olsa da əslində həbsdə saxlanılırdı. Çünki o həzrətin qaldığı yer, onun yanına gəlib-gedənlər və bütün işləri daima nəzarət altında idi. Məsihi həkimi və Bəxtişuyun şagirdi Yəzdad imam Əli ən-Nəqi(ə)-ın güclə Samirraya gətirilməsinə işarə edərək deyir: “Əgər qeyb aləmindən xəbəri olan bir nəfər varsa, o da məhz odur (imam Hadidir). Onu bura gətizdirməkdə məqsəd camaatın ona tərəf meyl etməsinin qarşısını almaqdır. Çünki onun olması ilə öz hakimiyyətlərini təhlükə altında görürdülər.1
Mütəvəkkilin imam Əli ən-Nəqi(ə)-ın camaat arasında olan mə’nəvi nüfuzundan qorxmasını o həzrətin qalması üçün tə’yin edilmiş yaşayış yerindən başa düşmək olar. Mütəvəkkilin o həzrəti bu qədər nəzarət altında saxlamasına baxmayaraq yenə də onu öz hökuməti üçün ciddi bir təhlükə hesab edir və qorxurdu ki, İmamın dost və tərəfdarları onunla gizli əlaqə saxlayıb hökumət əleyhinə qiyam planı hazırlayar, bu işi həyata keçirmək üçün pul və silah toplayıb camaatı da bu işə cəlb edərlər. Xəlifənin ərtafında olanlar da bə’zi vaxtlar onu İmamın və dostlarının qiyam ehtimalından xəbərdar edirdilər. Buna görə də Mütəvəkkil vaxt aşırı İmamın evini yoxlatdırırdı. Axtarış aparanların hər dəfə əliboş qayıtmalarına baxmayaraq Mütəvəkkil yenə də nigaran idi və qorxu içərisində yaşayırdı. İndi gəlin həmin məqamlardan birini nəzərdən keçirək.

Şərab məclisi bir-birinə dəyir
Bir dəfə yenə imam Əli ən-Nəqi(ə)-dan Mütəvəkkilə yalandan şikayət edərək deyirlər ki, o, evində qiyam qaldırmaq məqsədi ilə Qum şəhərinin şiələrinin göndərdikləri silah, məktub və başqa əşyalar saxlayır. Mütəvəkkil o həzrətin evini yoxlamaq üçün bir neçə nəfəri axtarış üçün oraya göndərir. Onlar gecə vaxtı İmamın evinə hücum çəkib evi axtarsalar da bir şey tapa bilmirlər. İmamın isə qapısı bağlı bir otaqda yun paltar geyib boş torpaq üzərində oturub Allaha ibadət etməsini, Qur’an oxumasını görürlər. İmamı elə həmin vəziyyətdə Mütəvəkkilin yanına gətirib deyirlər: “Onun evindən heç nə tapa bilməyib özünü isə üzü qibləyə oturub Qur’an oxuyan gördük.” Mütəvəkkil İmamı görcək o həzrətin əzəmət və heybətindən özünü itirib ixtiyarsız olaraq o həzrətə qarşı hörmətlə rəftar etməyə başlayır və onu öz yanında otuzdurur. Şərab dolu piyaləni İmama uzatdıqda o həzrət buyurur ki, mənim ətim və qanım buna qatışmamışdır, məni üzürlü say. Mütəvəkkil piyaləni geri çəkib dedi: “Onda bir şe’r de.” İmam buyurdu: “Mən çox az şe’r bilirəm.” Mütəvəkkil dedi: “Mütləq bir şe’r oxumalısan”. İmam Əli ən-Nəqi(ə) çarəsiz qalıb aşağıdakı məzmunda bir şe’r oxudu: “Qudrətli kişilər (zalım hakimləri) qoruduğu halda onlar yüksək dağ qüllələrində gecələri sübhə qatıblar, lakin o qüllələr onları (ölümdən) qurtara bilmədi. Onlar bir müddət yüksək vəzifədə qaldıqdan sonra nəhayət yerləri qəbirlər oldu. Nə pis mənzil tutdular! Torpağa basdırıldıqdan sonra bir nida gəldi ki, hanı o bilərziklər, hanı o taclar, hanı o xələtlər? Hanı naz-ne’mət içində olmuş, hörmət əlaməti olaraq otaqlarına pərdələr çəkilmiş simalar? Qəbir onların əvəzinə cavab verər ki, indi qurd-quş həmin simaları didib-dağıtmaq üstə bir-birini qırır. Onlar dünyada uzun müddət yeyib-içdilər, ancaq bu qədər yeyib-içmələrinə baxmayaraq indi özləri qurd-quşa yem olmuşlar. Onlar özlərinə təm-təraqlı evlər tikib ölümdən uzaq olmaq istəyirdilər, ancaq bir müddət keçdikdən sonra həmin evləri ailələri ilə birlikdə tərk edib qəbir evinə gedəsi oldular. Çoxlu mal-dövlət toplamışdılar, ancaq onlardan ayrılıb hamısını düşmənləri üçün saxladılar. Onlar abad ev-eşikləri, sarayları xarabalıqlara çevirərək zülmət qəbirlərə getdilər.” İmam Əli ən-Nəqi(ə)-ın bu sözünün tə’sirindən Mütəvəkkil elə ağlayır ki, saqqalı tamamilə islanır. Məclisdə oturanlar da ağlayırlar. Mütəvəkkil əmr verir ki, içki (şərab) məclisini yığışdırsınlar. İmama isə dörd min dirhəm pul verərək hörmətlə evinə qaytarır.1

İmam Əli ən-Nəqi(ə) Mütəvəkkilin zindanında
Mütəvəkkilin qəlbində imam Əli ən-Nəqi(ə)a qarşı böyük kin-küdurət var idi və həmişə o həzrəti incitmək fikrində olmuşdur. İmamın Samirrada olması həqiqətdə onun zindanda qalması demək idi. Çünki o həzrət Mədinədən Samirraya gəldiyi ilk vaxtlarda Mütəvəkkil onu həbs edir. Səqər ibn Əbu Dələf deyir: “İmam Əli ən-Nəqi(ə) Samirraya gətirildikdən sonra onun əhvalından xəbər tutmaq üçün yanına getdim. Mütəvəkkilin qapıçısı Zərrafi məni görüb dedi ki, gəl içəri. İçəri keçdikdən sonra məndən soruşdu ki, nə üçün gəlmisən? Dedim ki, xeyirdir. Dedi: “Otur.” Oturdum, ancaq yaman qorxuya düşdüm və fikrə gedərək özlüyümdə dedim ki, səhv eləmişəm (ki, belə bir təhlükəli işə əl atıb İmamın görüşünə gəlmişəm).
Zərrafi camaatın işini həll edib oradakıları yola saldı. Ara sakitləşdikdən sonra məndən soruşdu ki, nə üçün gəlmisən, işin nədir?
Dedim xeyr iş üçün gəlmişəm.
– Yoxsa öz ağandan xəbər tutmağa gəlmisən?
– Ağam kimdir? Mənim ağam xəlifədir.
– Sus, həqiqət sənin ağanladır. Qorxma, mən də səninlə həmfikirəm və onu imam bilirəm.
(Bunu eşitcək) Allaha şükr etdim. Sonra o mənə dedi: “Onu görmək istəyirsən?” Dedim ki, bəli. Dedi ki, bir az otur, qoy qasid getsin. Qasid getdikdən sonra məni xadiminə göstərərək dedi: “Bunu Əli ən-Nəqi(ə)-ın saxlanıldığı otağa apar, özün isə qayıt.”
İmamın hüzuruna yetişdikdə gördüm ki, o həzrət bir həsirin üstündə oturub, qarşısında isə bir qəbir qazılmışdır. Salam verdim. Buyurdu ki, əyləş. Oturduqdan sonra məndən soruşdu ki, nə üçün gəlmisən? Dedim ki, gəlmişəm sizdən bir xəbər tutam. Sonra qəbrə baxıb ağladım. İmam buyurdu: “Ağlama, bu çətinlikdən mənə bir zərər dəyməz.” Allaha şükr etdim. Sonra o həzrətdən bir hədisin mə’nası barədə soruşdum. İmam cavabımı verdikdən sonra buyurdu: “Bəsdir, dur get, qorxuram sənə bir zərər dəyə.”1 Bu hadisə bir tərəfdən Mütəvəkkilin imam Əli ən-Nəqi(ə)-a qarşı təzyiqlərinin nə qədər ciddi və ağır olduğunu, digər tərəfdən isə İmamın hətta xəlifənin xüsusi və ən yaxın adamlarının da yanında nüfuz tapmasını çatdırır. Mütəvəkkil ömrünün son günlərində öz xadimi Səid ibn Hacibə əmr edir ki, İmamı öldürsün, ancaq imam Əli ən-Nəqi(ə) buyurur ki, iki gün keçməz Mütəvəkkili öldürərlər. Həqiqətən də elə bu cür oldu.2

Mütəvəkkilin şiələrə qarşı təzyiq və cinayətləri
Mütəvəkkil Abbasi xəlifələri arasında ən çox cinayət törədənlərdən biri olmuşdur. O, həzrət Əli(ə), onun ailə və şiələrinə qarşı ürəyində həddən artıq kin-küdurət bəsləyirdi. Onun hakimiyyət dövrü şiə və Ələvilər üçün ən pis dövrlərdən biri sayılır. Onun törətdiyi bütün cinayətləri qeyd edə bilməyəcəyimizi nəzərə alaraq məcbur olub bə’zi cinayətlərinə qısaca da olsa işarə edirik.
1)–Mütəvəkkilin hakimiyyəti dövründə Ələvilərdən bə’zisi ya həbs edildi, ya da axtarışda oldu. Buna misal olaraq (imam Həsən(ə)-ın nəvələrindən olmuş) Məhəmməd ibn Saleh və (Təbəristanda qiyam qaldırmış Həsən ibn Zeydin təbliğçilərindən olan) Məhəmməd ibn Cə’fərin adını qeyd etmək olar.1
2)–Mütəvəkkil hicrətin iki yüz otuz altıncı ilində əmr verir ki, şəhidlər ağası imam Hüseyn(ə)ın məqbərəsi və onun ətrafında olan binalar (tikililər) sökülərək əkin sahəsinə çevrilsin. Eyni zamanda o həzrətin ziyarətinin qarşısını almaq məqsədilə o yaxınlıqda gözətçilər saxlanılsın.
İmam Hüseyn(ə)-ın qəbrini heç hansı bir müsəlman sökməyə hazır olmadığı üçün bu işi əsli yəhudi olan Dizəc adlı bir şəxs yerinə yetirir. Mütəvəkkil imam Hüseyn(ə)-ın qəbrinin ziyarət edilməsini qadağan edərək bildirir ki, əgər bir nəfər ora ziyarətə gedərsə, mütləq cəzalandırılacaq.2 O qorxurdu ki, imam Hüseyn(ə)-ın məqbərəsi hökumət əleyhinə bir qərargaha çevrilib o həzrətin şəhadəti xilafətin zülmlərinə qarşı yönəldilmiş qiyamlara ilham bağışlasın. Ancaq o həzrətin şiə və dostları (o həzrəti sevənlər) bir an olsun belə o müqəddəs qəbrin ziyarətindən qalmadılar, ziyarət edənlər min bir müsibətə, əzab-əziyyətə qatlaşıb yenə oranı ziyarət etməyə getdilər. Mütəvəkkilin ölümündən sonra şiələr yenə əl-ələ verib imam Hüseyn(ə)-ın məqəbərəsini yenidən inşa etdilər.3
İmam Hüseyn(ə)-ın məqbərəsinin sökülməsi müsəlmanları bərk qəzəbləndirdi. Bağdad əhalisi bütün küçələrə, divarlara, məscidlərə Mütəvəkkilin əleyhinə şüarlar yazmağa, mübariz şairlər isə onun əleyhinə şe’rlər yazaraq onu tənqid etməyə başlayırlar. Bu şe’rlərdən birinin məzmununu sizin nəzərinizə çatdırırıq: “And olsun Allaha ki, əgər Bəni-Üməyyə öz Peyğəmbərinin qızının oğlunu (yə’ni nəvəsi imam Hüseyn(ə)-ı) zülm nəticəsində qətlə yetirmişsə, indi onun atasının nəslindən olanlar (Bəni-Abbas) Bəni-Üməyyənin cinayəti kimi bir cinayət törətmişlər. Bu, öz canıma and olsun ki, Bəni-Abbas tərəfindən uçurulmuş Hüseyn(ə)-ın qəbridir. Onlar imam Hüseyn(ə)-ın qətlində iştirak etmədikləri üçün təəssüflənir, ona görə də indi onun qəbrinə təcavüz etməklə onun sümüklərinə daraşmışlar.”4
3) Mütəvəkkil öz hakimiyyəti dövründə ibn Səkkit5 kimi İslam aləminin böyük şəxsiyyətlərindən və Əhli-beyt(ə)-a sadiq olan bir sıra şəxsləri qətlə yetirmişdir. İbn Səkkit imam Cavad(ə) və imam Əli ən-Nəqi(ə)-ın vəfalı dostlarından, tanınmış şiə ədib və şairlərindən biri olmuş, Mütəvəkkil onu Əli(ə)-ın tərəfdarı olduğu üçün qətlə yetirmişdir. Bir gün Mütəvəkkil öz iki oğluna işarə edərək ibn Səkkitdən soruşur: “Sənin üçün mənim bu iki oğlum daha sevimlidir, yoxsa Həsən(ə) və Hüseyn(ə)?” Bu yersiz müqayisədən bərk əsəbləşən və qanı cuşa gələn ibn Səkkit dayanmadan deyir: “Allaha and olsun ki, mənim nəzdimdə Əli(ə)-ın nökəri Qənbər də sən və sənin bu iki oğlundan üstündür.” Öz qüdrət və imakanatına, öz nəfsinə uymuş Mütəvəkkil əmr verib onun dilini çıxartdırır.1
4) Xətib Bağdadi Mütəvəkkilin Əhli-beyt tərəfdarlarına verdiyi işkəncələrə işarə edərək yazır: “Mütəvəkkil Nəsr ibn Əli Cəhzəmiyə həzrət Əli(ə), xanım Zəhra(s.ə), imam Həsən(ə) və imam Hüseyn(ə)-ın fəzilətinə dair bir hədis dediyinə görə min şallaq vurdurur. Bununla da ondan əl çəkmir, axırda onun sünni olduğu barədə şəhadət verib Mütəvəkkilin əlindən qurtarırlar.2
5) Mütəvəkkil öz mənliyini satmış şairlərə külli miqdarda pul verib onları Abbasi hökumətinin qanuni hökumət olması barədə və eləcə də Əhli-beyt(ə)-ın əleyhinə şe’rlər yazmağa məcbur edirdi.3
6) Mütəvəkkil Şakiriyyə adlı yerdə yeni ordu təşkil edərkən əsasən Suriya, Əlcəzair, Cəbəl, Hicaz, və Ənbada Ələvilərin ziddinə ad çıxarmış şəxslərdən istifadə edir.4
7) Mütəvəkkil Misir hakiminə əmr edir ki, Misirdə olan bütün Ələviləri İraqa sürgün etsin. Misir hakimi də onun əmrini yerinə yetirir. Sonra isə Mütəvəkkil onların hamısını hicrətin 236-cı ilində Mədinəyə köçürür.5
8)–Mütəvəkkil idarələrdə işləyən bütün şiələri işdən çıxararaq onların camaatın yanındakı mövqeyini zəiflədirdi. Misal üçün İshaq ibn İbrahimin işdən çıxarılmasını qeyd etmək olar. Mütəvəkkil onu şiə olmasına görə Cəbəl vilayətindəki Samirra və Seyrəvan şəhərlərinin hakimliyindən çıxarır. Bir çox başqa şəxslər də bu səbəbə görə öz mövqelərini itirməli oldular.6 Mütəvəkkil bu cür hərəkətləri ilə öz hökumətinə qarşı şiələr tərəfindən ehtimal verilən hər hansı bir hərəkatın qarşısını aldı, ancaq onların gizli fəaliyyətlərini dayandıra bilmədi. Bundan qabaq da qeyd etdiyimiz kimi tarix göstərir ki, imam Əli ən-Nəqi(ə) öz şiələri ilə gizli əlaqə saxlayırmış.

Şiələrə qarşı iqtisadi çətinlik
Mütəvəkkil şiələri zəiflədib onların mübariz qüvvələrini aradan götürmək üçün onlara qarşı iqtisadi təzyiq siyasətini işə salır. Şiələr o vaxta qədər hələ bu cür iqtisadi çətinliklə üzləşməmişdilər. Peyğəmbər(s)-in vəfatından sonra şiələr daima iqtisadi çətinlik içərisində olmuşlar. Bu sahədə siyasi məqsəd daşıyan və əsas məqsədi Əli(ə)-ın və Bəni-Haşimin iqtisadiyyatını zəiflətmək olan Fədəyin həzrət Zəhra(s.ə)-dan alınmasından başqa İslam tarixində bir çox hallara da təsadüf olunur. Bunlardan biri də Müaviyənin şiələrə, xüsusən də Bəni-Haşimə qarşı işlətdiyi siyasət olmuşdur. Müaviyənin imam Hüseyn(ə)-dan Yezid üçün bey’ət alması məqsədilə irəli sürdüyü siyasətlərdən biri özünün Mədinəyə səfəri zamanı (başqalarından fərqli olaraq) beytül-maldan Bəni-Haşimdən olanlara heç bir hədiyyə verməməsi olmuşdur. Onun bu işdən məqsədi o olmuşdur ki, bəlkə imam Hüseyn(ə)-ı maddi çətinliyə salıb bey’ət etməyə məcbur edə.1 Başqa bir nümunə isə (ikinci Abbasi xəlifəsi) Mənsur Dəvaniqinin iqtisadi təzyiqi olmuşdur. Mənsur camaatı acından qırmaq, cəmiyyəti müflisləşdirmək proqramını çox geniş miqyasda icra edirdi. Onun isə bu işdən məqsədi camaatın ac qalaraq ona tabe olması, ona göz dikməsi, bunun da nəticəsində həmişə öz qarınlarını doyuzdurmaq fikrində olub böyük ictimai məsələlər haqqında düşünməyə macal tapmaması olmuşdur. O, bir dəfə saray adamlarının toplaşdığı məclisdə yürütdüyü bu siyasətə işarə edərək demişdir: “Öz itini ac saxla, qoy həmişə çörək üçün sənin ardınca düşsün.”2 Bu ifadə eyni zamanda müsəlman millətinin Bəni-Abbasın gözündə nə qədər aşağı səviyyədə olduğunu göstərir. Bu iqtisadi çətinlikdə şiə və Ələvilər daha çox təzyiqə mə’ruz qalmışlar. Çünki onlar zalım xəlifələrə qarşı yönəldilmiş hərəkatın önündə durmuşlar. Harun ər-Rəşidin hakimiyyəti dövrü də bu işdə istisna edilmir. Çünki o da müsəlmanların beytül-malını qəsb edərək onu kef, əyləncə və eyş-işrət məclislərinə sərf etməklə şiələri öz hüquqlarından məhrum edir və bu vasitə ilə onların mübariz qüvvələrini zəiflədirdi. Deməli, şiələr bu cür çətinliklərlə əvvəldən tanış olmuşlar, ancaq bundan əvvəl qeyd etdiyimiz kimi Mütəvəkkilin dövründəki iqtisadi çətinlik daha geniş olmuş və aşağıdakı cəhətlərinə görə digər dövrlərdən fərqlənmişdir:
1) Mütəvəkkil şiələrə qarşı o qədər maddi təzyiq göstərir ki, deyilənlərə görə Mədinə şəhərindəki Ələvi qadınların namaz qılmağa bir yaxşı paltarları olmamış, əyinlərindəki bir ədəd köhnə paltarı növbə ilə geyib namaz qılırdılar. Onlar Mütəvəkkil ölənə qədər bu cür çətinlik içərisində olmuşlar.1
2) Mütəvəkkil Ömər ibn Fərəc Rüxxəcini Məkkə və Mədinə şəhərlərinə hakim tə’yin edir. O, camaatı Əli(ə)-ın nəslindən olanlara (Ələvilərə) kömək etməkdən, əl tutmaqdan çəkindirir. O, bu işə elə diqqət yetirirdi ki, camaat canlarının qorxusundan onlara kömək etməkdən əl çəkir, nəticədə onların vəziyyəti çox acınacaqlı hala düşür.2
3) Mütəvəkkil Ələvilərin mülkü olan Fədəyi3 müsadirə edir. Rəvayətdə qeyd olunmuşdur ki, o vaxt Fədəyin gəliri iyirmi dörd min dinara çatırmış. Mütəvəkkil onu öz dostlarından olan Abdullah ibn Ömər Bazyara bağışlayır.4
4) Mütəvəkkil Misir hakiminə Ələvilərlə aşağıdakı şərtlər əsasında davranmağı əmr edir:
a) Ələvilərdən heç birinə mülk verilməsin, həmçinin onlara ata minmək və Fustat şəhərindən digər şəhərlərə getmək qadağan edilsin.
b) Ələvilərdən heç birinə birdən artıq qul saxlamaq icazəsi verilməsin.
v) Bir Ələvi ilə qeyri-Ələvi mübahisə edərsə, hakim ilk növbədə qeyri-Ələvinin şikayətinə qulaq assın, Ələvinin şikayətini isə heç dinləmədən onun əleyhinə hökm versin.